گذر بهداشتی اخیر که بیماریهای غیر واگیر(بیماریهای قلبی و عروقی ,سرطانها,دیابتها و....)را در رأس دلایل مرگ و میر و فشار ناشی از بیماریها در سراسر جهان قرار داده است، موجب نگرانی مسئولین سازمان بهداشت جهانی شده است.سالیانه، بالا بودن فشار خون باعث 1/7 میلیون مرگ و کلسترول بالا (چربی خون) باعث 4/4 میلیون مرگ در جهان میشود. به علت افزایش طول عمر در جوامع مختلف ، فراوانی بیماریهای قلبی و عروقی رو به افزایش گذاشته و در برخی کشورها تخمین زده اند که میزان آن در سالهای اخیر سه برابر شده است. شیوع چاقی به عنوان یک عامل خطر زا در هر دو جنس برای ابتلا به بیماریهای مزمن از جمله دیابت ، بیماریهای قلبی عروقی ، بیماریهای بدخیم و پوکی استخوان در دهه های اخیر در بزرگسالان به سطح همه گیری رسیده است. کشور ما از این وضعیت جدا نیست. 46 درصد مرگها به علت بیماریهای قلبی عروقی است و سرطانها در مرتبه سوم مرگها قرار دارد.

سازمان بهداشت جهانی در مواجهه با این وضعیت چند اقدام صورت داده است که با روز آمد سازی دانش علمی در خصوص ارتباط بین رژیم غدایی و سلامت شروع میشود.نتایج نشست تخصصی که در سال 2002 تشکیل شد ،مقدار مصرف میوه و سبزیجات را بیش از400 گرم در روز توصیه میکند که میتواند در حفظ سلامتی و مقابله با چاقی و دیابت مفید واقع شود. قدرت شواهد برای بیماریهای قلبی عروقی متقاعد کننده و برای بعضی از سرطانها(حفره دهان، مری ، معده ، روده بزرگ(مقعد) احتمالی بود.

شواهد متقاعد کننده در مورد اثر پیشگیری کننده مصرف منظم سبزیجات برای پیشگیری از سرطان معده ، ریه، مری، دهان، حفره، لوزالمعده، پستان و مثانه وجود دارد.

مکانیسم متنوعی که بواسطه آنها میوها و سبزیجات می توانند تأثیر مثبتی بر پیشگیری در بیماریهای بدخیم بگذارند مطرح شده اند. از جمله توانایی آنها در وقفه فعالیت برخی آنزیمها و کاهش آسیب دیدگی DNA بوسیله محدود کردن اکسید اسیون لیپیدها (چربیها) ، به خوبی نشان داده شده اند. چند مکانیسم موثر دیگر نیز ذکر شده از قبیل کاهش مستقیم آسیب دیدگی DNA ، جلوگیری از تشکیل مواد سرطان زا و کاهش آسیب دیدگی در سطح سلول به هر حال ،درک بهتر از مکانیسمهای بیولوژیکی (زیستی) ایمنی که از میوه و سبزیجات تأمین میشود،لازم است.

یکی از اقدامات اساسی برای پیشگیری از بیماریهای مزمن افزایش مصرف میوه و سبزیجات به میزان دست کم 400 گرم در روز یا دست کم 5 واحد در روز است. این دو گروه اصلی غذایی با تامین فولات، ویتامینهای دارای خاصیت ضد اکسیدانی و پتاسیم به کاهش خطر بروز بیماریهای غیر واگیر کمک میکنند.

بطور معمول ،در مطالعات اپیدمیولوژیک، از شیوههای مختلفی برای اندازه گیری مقدار مصرف میوه و سبزیجات استفاده کرده اندکه هر کدام از مزایا و محدودیت های ویژه ای برخوردار است. در برخی مطالعات از پرسشنامه ثبت و یا یادآمد بیست و چهار ساعته مواد غذایی استفاده کرده اند که چون روش اول به صورت آینده نگر تکمیل میشود میتواند دقیقتر از روش دوم باشد که بیشتر بر حافظه فرد متکی است روش دیگری نیز موجود است که از افراد درخواست میشود تا همیشه مواد غذایی مصرفی خود در طی چند روز را بطور دقیق ذکر نمایند.

هر چند بطور معمول، آبمیوه ها نیز در گروه غذایی میوه جات در نظر گرفته میشوند. اما باید در نظر داشت که بر خلاف باور بسیاری از مردم، فواید آنها حتی انواع تهیه شده در خانه خیلی کمتر از میوه است زیرا آبمیوه به ویژه ویتامین c آن کاهش می یابد. بسیاری از انواع آبمیوه تجاری موجود در فروشگاه ها از نوع طبیعی نیستند و در واقع آبمیوه های تجاری مقادیر زیادی قند دارند که برای سلامت مضر هستند. البته برخی آبمیوه های طبیعی تهیه شده در منزل و یا انواع تجاری دارای خواص ضد اکسیدانی هستند. به عنوان مثال ،مطالعات متعددی نشان داده اند که آب انار منبعی سرشار از مواد آنتی اکسیدان است که فرد را از ابتلاء به بیناریهای قلبی عروقی و بسیاری بیماریهای بدخیم محافظت می نمایذ.

هر چند در زمان آب گرفتن مرکبات ، مقدار قابل توجهی از ویتامین C موجود در آنها از بین میرود ، اما باز هم ویتامین C باقی مانده و دیگر ترکیبات پلی قندیک موجود در آب مرکبات میتوانند تا حدی از پراکسیداسیون چربی و بروز تصلب شرائین پیشگیری نماید. از سوی دیگر بسیاری از آبمیوه های طبیعی حاوی مقادیر قابل توجهی پتاسیم هستند که می تواند در کنترل فشار خون و کاهش خطر بروز سکته مغزی مفید واقع شود.

چگونگی تاثیر میوه و سبزیجات در پیشگیری از بیماریهای مزمن

هر چند برخی مطالعات نشان داده اند افرادی که بیشتر میوه و سبزیجات مصرف میکنند، بطور کلی از عادات سالم تری در زندگی پیروی میکنند یعنی میزان کمتری چربی اشباع مصرف میکنند، فعالیت جسمی و سطح تحصیلات بالاتری نسبت به سایرین دارند و به علاوه کمتر سیگار میکشند و مجموعه این عوامل می تواند در کاهش بروز بیماری کاهش داشته باشد، با این وجود با حذف اثر عوامل فوق، باز هم اثرات مفید و پیشگیری کننده میوه و سبزیجات بر بیماری مزمن نشان داده شده است. برخی مواد مفید در این مواد غذایی عبارتند از: فیبر، پتاسیم ، فولات و آنتی اکسیدانها

الف: فیبر

فیبرهای غذایی ،جذب کربوهیدرات بعد از صرف وعدهای غذایی را به تعویق انداخته و باعث کاهش پاسخ انسولین به مواد نشاسته ای میشوند.

مطالعات نشان میدهند که مصرف فیبر باعث کاهش چاقی ، چاقی شکمی و خطر بروز دیابت نوع دوم و نیز بیماریهای قلبی عروقی میشود. انواع فیبر محلول باعث کاهش چربیهای مضر یعنی کلسترول تام و LDL (چربی بد) میشوند.اما تاثیری بر سطح چربی خوب HDL ندارند.

بعلاوه فیبرهای غذایی با کاهش و کنترل اضافه وزن از یکسو و افزایش سرعت تخلیه روده ها از سوی دیگر در کاهش احتمالی خطر بیماریهای بدخیم روده بزرگ نقش دارند. فیبرهای غذایی در کنترل پرفشاری خون همچنان تنظیم سطح تری گلسیرید خون (چربی خون) نیز نقش دارند.

ب: پائین بودن نمایه گلیسمیک

یکی دیگر از جنبه های مفید میوه و سبزیجات ، پایین بودن نمایه گلیسمیک آنها است که خود ، معیاری برای بالا بودن قند خون ، در اثر مصرف کربوهیدرات های موجود در رژیم غذایی است. بنابراین میوه جات و سبزیجات ، قند خون را به سرعت بالا نمی برند. مطالعات نشان داده اند که یک رژیم غذایی دارای نمایه گلیسمیک پائین با کاهش خطر بیماریهای مزمن ارتباط دارد و همچنین این رژیم غذایی باعث میشود تا فرد برای مدت طولانی احساس سیری داشته باشد که به نوبه خود به کاهش وزن کمک خواهد کرد.

ج: فروکتوز

بر پایه یا فته های موجود ، به نظر میرسد فروکتوز (قند موجود در میوه و سبزیجات) نقش منحافظتی در برابر بروز بیماریهای مزمن داشته باشد. فروکتوز باعث افزایش تولید اسید پیرویک و اسید لاکتیک در کبد میشود. آنزیم پیرورات دهیدروژناژ را فعال کرده و روند اکسیداسیون اسیدهای چرب را به استریفیکلسیون سوق میدهد و در نتیجه باعث افزایش ساخت لیپوپروتئین با چگالی خیلی پائین (VLDL) میگردد. بعلاوه فروکتوز باعث کاهش ترشح انسولین از سلولهای بتای لوزالمعده میشود.

د: فولات

اسید فولیک و ویتامین B12 برای سوخت وساز هموسیستئین ضروری هستند و مصرف فولات از راه رژیم غذایی با سطح هموسیستئین پلاسما ارتباط معکوس دارد. از سوی دیگر بالا بودن هموسیستئین پلاسما ممکن است با افزایش احتمال خطر بروز بیماریهای شریانهای کرونر قلب ارتباط داشته باشد. بعلاوه فولات بخودی خود ، اثر محافظت کننده از رگهادارد. وجود فولات در میوه و سبزیجات میتواند یکی از مکانیسمهای اثرات پیشگیری کننده این دو گروه غذایی از بیماریهای مزمن باشد.

ه: مواد آنتی اکسیدان

آنتی اکسیدانها ، موادی هستند که با غیر فعال کردن اکسیژن ، باعث پیشگیری یا به تعویق انداختن آنتی اکسیدانها از اکسیداسیون میشوند. از آنجا که اکسیداسیون چربیها نقش اساسی در بروز آسیب شرائین دارد ، این مواد میتوانند تا حدی با روند بروز و پیشرفت آن مبارزه کنند. میوه ها و سبزیجات ، منابعی سرشار از مواد آنتی اکسیدان از جمله ویتامین E ، ویتامینC ، پلی فنلها ، فلاونوئیدها و کاروتنوئیدها هستند که میتوانند به پیشگیری از تصلب شرائین و عوارض ناشی از آن کمک کنند. بعلاوه در سالهای اخیر نقش دو ماده آنتی اکسیدانی لیکوپن و فلاونوئیدها بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

برخی تحقیقات نشان دهنده اثرات مفید مواد آنتی اکسیدان در پیشگیری از دیابت هستند. مصرف مواد غذایی سرشار از ویتامینC مانند میوه و سبزیجات و مواد غذایی دارای ویتامینE مانند سبزیجات ، جوانه ها و دانه های روغنی میتواند در پیشگیری از بروز دیابت موثر واقع شود.

و: پتاسیم

از دیگر مواد مفید موجود در میوه و سبزیجات که در پیشگیری از بیماریهای مزمن غیر واگیر نقش به سزایی دارد ، پتاسیم است. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده اند میزان پتاسیم دریافتی در رژیم غذایی با میانگین فشار خون جوامع مختلف ارتباطی معکوس دارد. از سوی دیگر رژیمهای غذایی کم پتاسیم با سطوح بالاتر فشار خون همراه بوده اند.

بنابراین میوه و سبزیجات میتوانند به این روش نیز تا حدی از بروز بیماریهای قلبی و سکته ای مغزی پیشگیری کنند.

ز: منیزیم

میوه و سبزیجات همچنین سرشار از ریز مغذیها و املاح معدنی از قبیل منیزیم هستند که می تواند در پیشگیری از بیماریها به ویژه دیابت مفید واقع شود. منیزیم در فعالیت انسولین نقش به سزایی دارد و سطح آن معمولا در افراد مبتلا به دیابت پائین است.

تهیه کننده: مهندس چاسب سواری پور ، کارشناس مسئول آموزش سلامت ، مرکز بهداشت غرب اهواز

 منابع :

1- کتاب پیشگیری از بیماریهای غیر واگیر ازدوران کودکی تا نوجوانی چرا؟ چگونه؟ ، تألیف دکتر رویا کلیشادی2- فصلنامه بهورز ، تابستان86

1) امکان استراحت پس از یازده ماه کار فراهم میشود.

سيلانت چيست؟
     سيلانت ها از مواد پلاستيكي بي رنگ و يا به رنگ سفيد ساخته شده اند و براي محافظت سطوح دندانهايي كه داراي شيارهاي عميق و منافذ مي باشند، بخصوص براي سطح جونده دندانهاي خلفي كه بيشترين پوسيدگيها در آنها يافت مي شوند، بكار مي روند. بعبارت ديگر سيلانت ها از پوسيدگي دندان جلوگيري مي كنند.

فيشورسيلنت در دندانهاي شيري
فيشورسيلنت در دندانهاي دائمي

نحوه عمل كردن سيلانت چيست؟
     فرزند شما، حتي اگر بسيار با دقت مسواك زده و به دندانها نخ بكشد مشكل بتواند عمق شيارها و منافذ دنداني را كاملاً تميز نمايد. در اين شيارها مانده هاي غذا تخمير شده و ميكروبها تكثير مي يابند و ايجاد پوسيدگي مي كنند. سيلانت ها شيارها و منافذ سطوح دندانها را مهر و موم نموده و ريسك و استعداد ايجاد پوسيدگي را كاهش مي دهند. اين عمل را مي توان به دوغاب نمودن موزائيك و كاشي ها توسط بناها بمنظور پر كردن فاصله بين آنها تشبيه نمود.

سيلانت ها چه مدتي در دهان دوام مي آورند؟
     تحقيقات نشان داده كه سيلانتها مي توانند ساليان متمادي دوام بياورند، بنابراين كودك شما سالهاي زيادي از پوسيدگي دنداني محافظت مي گردد. اگر فرزند شما بهداشت دهان خوبي داشته باشد و از نظر جويدن نيز مشكل خاصي نداشته باشد، سيلانتها دوام زيادي خواهند داشت. دندانپزشك با معاينات منظم آنهايي را كه از بين رفته و يا به آنها آسيب وارد شده ، مجدداً ترميم مي نمايد.

نحوة درمان چگونه است؟
     كاربرد عملي سيلانتها بسيار سريع و راحت بوده و در يك جلسه انجام مي شود. دندانپزشك در ابتدا دندانها را تميز، و با موادي آماده نموده و سپس خشك مي كند. و نهايتاً به آنها سيلانت زده و با نور سخت مي كند.

هزينه سيلانت تراپي چقدر است؟
     طرز درمان طوري است كه خيلي راحت مي توان از عهدة آن برآمد. بايد توجه داشت كه اينكار از پوسيدگي دندان و بالتبع از هزينه زياد پركردن آنها جلوگيري كرده و در قياس با پركردن دندانهاي پوسيده، هزينه آن بسيار كمتر است.

به كدام دندانها بايد سيلانت زده شود؟
     دندانهايي كه بيشترين ريسك پوسيدگي را دارند بايد سيلانت زده شود. بنابراين، دندانهاي آسياي بزرگ اول دائمي كه در سن 6 سالگي به دهان رويش مي يابند و دندانهاي آسياي بزرگ دوم كه در 12 سالگي در دهان ظاهر مي گردند بايد سيلانت زده شوند. علاوه بر اينها دندانهايي كه داراي شيارها و حفرات عميق و زياد بوده به سودشان مي باشد كه سيلانت زده شوند.

آيا كودكي كه سيلانت تراپي شده است، باز هم نياز به استفاده از مسواك و نخ دندان دارد؟
     بله. سيلانتها جزئي از يك طرح و نقشه در جهت مبارزه با پوسيدگي دندان مي باشند. بنابراين، استفاده از نخ و مسواك و معاينات منظم دندانپزشكي هنوز براي داشتن لبخندي سالم، زيبا و پر نشاط يك اصل بشمار مي آيد.

پركردن شيارهاي عميق سطح جونده دندان‌هاي آسياي دائمي (فيشورسيلنت) نقش عمده اي در كاهش ابتلاي افراد در سنين كودكي و بزرگسالي به پوسيدگي دندان خواهد داشت.

مهندس مهرداد شريفي رئيس مركزبهداشت غرب اهواز با اعلام اين خبر گفت : طرح فيشورسيلنت در دو مركز بهداشتي درماني شماره 1 و شماره 10 شهري واقع در كوي انقلاب – خيابان شيخ بهاء‌و فرهنگشهر ر حال اجراست و كودكان 12-6 سال با انجام اين كار سلامت دندانهاي خود را براي يك عمر تضمين خواهند نمود.